Als het werkt: dukdalf

In dit artikel:

Het woord dukdalf gaat terug op de Tachtigjarige Oorlog (1568–1648) en is waarschijnlijk bedacht door de watergeuzen. In de hedendaagse betekenis verwijst een dukdalf naar een type remming- of geleidewerk in Nederlandse vaarwegen: zware verticale palen, soms met horizontale liggers, die bij bruggen, sluizen en splitsingen zijn geplaatst om schepen te geleiden, te remmen of tijdelijk aan af te meren. Zulke constructies beschermen kunstwerken tegen aanvaringen, werken als een soort vangrail op het water en waren traditioneel van hout; tegenwoordig bestaan ze ook uit staal.

Een echte dukdalf is een bijzondere uitvoering: doorgaans een enkele paal of een kleine groep palen die minder bedoeld zijn om schepen te sturen dan om aan vast te maken. Naast afmeren diende zo’n paal ook als kompaspaal: een schip maakte met de boeg aan de dukdalf een volledige draai waardoor het boordkompas 360 graden doorliep. Die kompaspeiling kon dan worden vergeleken met zichtpeilingen op herkenbare punten aan wal (kerk- of fabrieksmasten). Als de peilingen niet overeenkwamen, liet men het kompas door een kompassteller compenseren.

De etymologie van het woord is opvallend en politiek geladen. De watergeuzen waren fel gekant tegen de Spaanse hertog van Alva, die door Filips II werd gestuurd om de opstand hardhandig neer te slaan. Remmingpalen waren vaak donker met een witte band nabij de top; van verre leken ze op een persoon met een ronde kanten kraag, zoals de hertog die droeg. De geuzen legden bij het afmeren wel eens een touw om die witte band, wat het beeld wekte van het leggen van een strop. Bovendien gebruikten veel geuzen Frans en spraken de naam van de hertog uit als “Duc d’Alve”, wat klankmatig dicht bij “dukdalf” ligt. Er bestaat ook een Friese verklaring voor het woord, maar het historische en taalkundige verband met de hertog van Alva wordt in de uitleg doorgaans als aannemelijker gezien.

Kortom: een dukdalf is zowel een praktisch tuigage-element in de scheepvaart als een woord met wortels in de strijd en spot uit de Nederlandse onafhankelijkheidsgeschiedenis.